Spółka cywilna a podział majątku po rozwodzie — rozliczenie wkładów (art. 45 k.r.o.)

Ustrój majątkowy małżeński – punkt wyjścia

Wraz z zawarciem związku małżeńskiego pomiędzy małżonkami – co do zasady – powstaje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej.

Możliwe są też rozwiązania inne. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy), przez którą małżonkowie (lub osoby zamierzające dopiero wstąpić w związek małżeński) mogą wspólność majątkową:

• rozszerzyć,
• ograniczyć,
• wprowadzić ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej (najpopularniejsza forma intercyzy),
• wprowadzić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Możliwe ustroje majątkowe małżeńskie oraz ich specyfika zostaną omówione w osobnym wpisie. W tym miejscu zaznaczyć należy, że wraz z zawarciem małżeństwa powstają w nim – co do zasady, w przypadku braku umowy majątkowej małżeńskiej – trzy majątki:

1. wspólność majątkowa małżeńska,
2. majątek osobisty żony,
3. majątek osobisty męża.

Spółka cywilna w majątku osobistym – częste nieporozumienie

W przedmiotowym artykule skupiam się na problematyce podziału spółki cywilnej (a właściwie praw majątkowych z niej wynikających) w przypadku podziału majątku wspólnego.

W praktyce zawodowej zdarzały się sytuacje, w których zgłaszali się do mnie Klienci w sprawach podziału majątku i – po konsultacjach z innymi adwokatami/radcami prawnymi lub po zaczerpnięciu informacji z internetu lub nawet z samej ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w swoich planach podziałowych nie uwzględniali majątku spółki cywilnej. Pozyskane informacje prowadziły do wniosku, że spółki cywilnej dzielić nie można, jako że z mocy art. 33 pkt 3 k.r.o. należy ona do majątku osobistego.

Zgodnie bowiem z treścią wskazanego przepisu do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom – a zatem do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające z prowadzonej spółki cywilnej.

Czy spółka cywilna podlega podziałowi majątku wspólnego małżonków?

Odpowiedź jest skomplikowana i zależy od wielu zmiennych. W skrócie: samej spółki cywilnej przy podziale majątku dzielić nie można. Możliwe są jednak inne rozwiązania prowadzące do uzyskania efektu takiego, jakby majątek spółki (a właściwie przysługujący w niej udział małżonka-wspólnika) podlegał podziałowi przy podziale majątku dorobkowego małżonków.

Rozliczenie wkładów w trybie art. 45 k.r.o. (analogia)

Gdy spółka powstała w trakcie trwania majątkowej wspólności małżeńskiej lub gdy w trakcie małżeństwa wspólnik wniósł wkład z majątku wspólnego małżonków, przyjmuje się, że wydatkowanie z majątku wspólnego środków na nabycie praw wynikających z umowy spółki – przypisanych do majątku osobistego – podlegać będzie rozliczeniom w trybie art. 45 k.r.o. stosowanego w drodze analogii.

Zgoda współmałżonka na wniesienie wkładu

Zawarcie umowy spółki przez osobę pozostającą w małżeńskim ustroju wspólności ustawowej nie wymaga zgody współmałżonka, ale wniesienie wkładu do spółki wchodzi w zakres zastosowania art. 37 § 1 pkt 1–3 k.r.o. i niezbędna jest zgoda drugiego małżonka.

Wierzytelność z tytułu wkładu jako składnik majątku wspólnego

W skład majątku wspólnego wchodzi również wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu wniesionego przez małżonka do spółki cywilnej z majątku wspólnego małżonków. Obejmuje ona uprawnienia korporacyjno-obligacyjne małżonka-wspólnika.

Jak wycenić udział małżonka w spółce cywilnej?

W przypadku wniesienia do spółki wkładu z majątku wspólnego wartość wierzytelności stanowi wartość praw spółkowych, które zawarte są w majątku osobistym małżonka, który zawarł umowę (art. 33 pkt 3 k.r.o.). Przy ustalaniu wartości tych praw spółkowych należy przyjąć zasadę, że jest ona oceniana na chwilę dokonania podziału.

Stara linia: zwrot połowy nominalnej wartości wkładu

Początkowo optowano za zwrotem połowy wartości środków (w kwocie nominalnej lub stosownie zwaloryzowanej na dzień orzekania), które zostały wniesione tytułem wkładu z majątku wspólnego, chyba że Sąd ustaliłby inne udziały małżonków w majątku dorobkowym (tak m.in. w uchwale SN z 15 września 2004 r., III CZP 46/04, OSNC 2005/9/152, Prok. i Pr.-wkł. 2005/3/33, Biul. SN 2004/9/6, Wokanda 2004/11/6, M. Prawn. 2005/23/1192).

Tego typu rozliczenie nakładów nie zostało jednak ugruntowane w późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego, w których wskazywano na wady tej metody – m.in. brak urealnienia wartości nakładów poniesionych z majątku wspólnego do wartości udziałów wspólnika (współmałżonka) w spółce cywilnej, czy też do wartości majątku spółki cywilnej nabytego za wkłady wspólnika pokryte z majątku wspólnego małżonków.

Niewątpliwym jest, że w wyniku wniesienia wkładu do spółki z majątku wspólnego małżonek-wspólnik otrzymuje uprawnienia spółkowe, które wejdą do jego majątku odrębnego. Następuje więc przysporzenie majątkowe z uszczerbkiem dla majątku dorobkowego małżonków – zachodzi związek między przysporzeniem w jednym majątku a uszczerbkiem w drugim.

Aktualna linia orzecznicza – realna wartość udziału

W postanowieniu z dnia 17 czerwca 2010 r., III CSK 274/09, Sąd Najwyższy stwierdził, że ustalenie wartości nakładu z majątku wspólnego na majątek odrębny uczestnika – obejmujący przysługujące mu prawa wspólnika spółki cywilnej, uzyskane w zamian za wniesienie wkładów – powinno uwzględniać wartość fikcyjnie ustalonego udziału, jaki przysługiwałby małżonkowi-wspólnikowi, gdyby z tej spółki wystąpił w momencie ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, określoną według cen z chwili orzekania.

Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że do majątku wspólnego wchodzi jedynie wierzytelność z tytułu nakładu z majątku wspólnego na majątek odrębny uczestnika (obejmujący przysługujące mu prawa wspólnika spółki cywilnej, uzyskane w zamian za wniesienie wkładów). Ponadto majątek wspólny zasilają wierzytelności przypadające wspólnikom w toku działalności spółki.

Istotą ustroju wspólności ustawowej jest włączenie do majątku wspólnego małżonków dochodów, jakie każde z nich osiągnęło w czasie trwania wspólności majątkowej, m.in. z majątku odrębnego. Wyłączenie z tego majątku składnika, którego podstawy ekonomiczne powstały w czasie trwania wspólności, tylko dlatego, że jego wymagalność uzależniona była od czynności podjętych już po ustaniu wspólności, powodowałoby nieuzasadnione umniejszenie majątku wspólnego z korzyścią dla majątku odrębnego (Wyrok SA we Wrocławiu z 19.04.2013 r., I ACa 359/13).

Spółka założona przed małżeństwem oraz podział umowny

Z inną sytuacją mamy do czynienia, gdy spółka cywilna powstała jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego – o tym jednak w odrębnym wpisie.

Powyższe uwagi zyskują na znaczeniu w trakcie sporu sądowego. Podział majątku możliwy jest także po rozwodzie lub jeszcze w trakcie trwania związku małżeńskiego po ustanowieniu rozdzielności majątkowej – poprzez umowę stron. W tej sytuacji istotne mogą dla stron być także argumenty pozaprawne.

Podział majątku a udział w spółce osobowej (jawnej, partnerskiej, komandytowej, komandytowo-akcyjnej)

Analogiczne zasady winny być stosowane w przypadku, gdy jeden z małżonków jest wspólnikiem spółki osobowej – spółki jawnej, spółki partnerskiej, spółki komandytowej oraz spółki komandytowo-akcyjnej. Istotna jest wówczas wartość udziału jaki przysługiwałby wspólnikowi małżonkowi w przypadku jego wystąpienia ze spółki w chwili rozwodu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy spółka cywilna podlega podziałowi przy podziale majątku po rozwodzie?

Samej spółki cywilnej dzielić nie można — prawa wynikające ze spółki należą do majątku osobistego małżonka-wspólnika (art. 33 pkt 3 k.r.o.). Można jednak rozliczyć wkłady wniesione do spółki z majątku wspólnego — w trybie art. 45 k.r.o. stosowanego analogicznie. Małżonek, który nie był wspólnikiem, ma więc realne roszczenie, mimo że formalnie nie dzieli się samej spółki.

Jak wycenić udział małżonka w spółce cywilnej przy podziale majątku?

Według aktualnej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego (m.in. III CSK 274/09) wartość ustala się jako wartość fikcyjnie obliczonego udziału, jaki przysługiwałby małżonkowi-wspólnikowi, gdyby wystąpił ze spółki w chwili ustania wspólności majątkowej — według cen z dnia orzekania o podziale. To realna wartość udziału, a nie sama nominalna kwota wkładu.

Czy potrzebna jest zgoda współmałżonka na wniesienie wkładu do spółki cywilnej?

Sama umowa spółki cywilnej nie wymaga zgody współmałżonka, ale wniesienie do niej wkładu z majątku wspólnego mieści się w zakresie art. 37 § 1 pkt 1–3 k.r.o. — i w wielu przypadkach taka zgoda jest wymagana. Brak zgody może wpływać na ważność czynności.

Czy te same zasady dotyczą spółek osobowych (jawnej, komandytowej)?

Tak. Analogiczne zasady stosuje się do udziału małżonka w spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej. Decydująca jest wartość udziału, jaką wspólnik-małżonek otrzymałby przy wystąpieniu ze spółki w chwili rozwodu.